آيا مي­دانيد صفحه شطرنج چند مربع دارد ؟!

محمد ابراهیم زاده :
آيا مي­دانيد صفحه شطرنج چند مربع دارد ؟!!

گرايش روزافزون جوانان و نوجوانان كشور به شطرنج در سال هاي اخير، شتاب مضاعفي گرفته و بويژه علاقمندي دانشجويان به اين رشته، منجر به افزايش تقاضا براي ارائه واحد درسي شطرنج در برنامه درسي دانشگاه ها شده است و به طور طبيعي، تشكيل اين كلاس ها در دانشگاه ها، نتايجي علمي به همراه دارد.

از جمله در ترم گذشته اتفاقي جالب در يكي از كلاس هاي دانشگاه تهران به وقوع پيوست كه شنيدن آن خالي از لطف نيست.

 اوایل ترم تحصيلي اخير، يكي از دانشجويان درخواست نمود تا سر كلاس سوالي را مطرح نمايد :

          آيا مي­دانيد صفحه شطرنج چند مربع دارد ؟!

و وقتي دانشجويي ديگر پاسخ داد كه صفحه شطرنج ٦٤ خانه دارد دانشجوي اول (آقاي سجاد شيرزادي تبار دانشجوي دانشكده هنرهاي زيبا- دانشگاه تهران) افزود :

ببخشيد! منظورم تعداد خانه ­هاي صفحه شطرنج نبود. تعداد مربع ها و بعد توضيح داد كه علاوه بر 64 خانه كه همگي مربع هستند خانه­هاي : b2  b1  a2  a1 نيز تشكيل يك مربع مي­ دهند همينطور خانه­ هاي :

c3 c2 c1 b3 b2 b1 a3 a2 a1 نيز جمعاٌ يك مربع هستند و الي آخر! تعداد همه اين مربع ها كلاٌ چند تاست ؟؟!!

از او پرسيدم كه اين ايده چگونه به ذهنش خطور كرده و از دانشجويان نيز خواستم راجع به اين سوال فكر كنند و پاسخي براي آن بيابند.

بحث و جدلي در بين دانشجويان در گرفت و هر كدام پاسخي براي اين سوال داشتند : 120 تا !! 148 تا !! 156 تا و ...

دانشجوي سوال­ كننده پاسخ داد كه برادرش دكتراي رياضي دارد و در يك ميهماني خانوادگي اين سوال را مطرح كرده و كسي موفق به يافتن پاسخ نشده است و تعداد دقيق اين مربع ها 204 عدد است!!! و البته نحوه پاسخ دهي به سوال را هم به روشي ساده توضيح داد.

از او خواستم اولاً سلام مرا به آقاي دكتر برساند و در ضمن اگر بتواند با كمك برادر، فرمولي رياضي براي حل اين مسئله بيابد خدمتي به جامعه شطرنج نموده است و البته مي­تواند آن را به عنوان كار عملي در پايان ترم ارائه نمايد و نمره خوبي در انتظارش خواهد بود.

هفته گذشته آخرين جلسه كلاس برگزار شده و پس از برگزاري جلسه آزمون، آقاي شيرزادي­ تبار نتيجه تلاش هاي خود و برادرش را ارائه نمود :

 

 اما اين اتفاق از منظري ديگر نيز حائز اهميت است :

- چند سال پيش به تحقيق دانشگاهي برخوردم كه نشان مي­داد خانواده­ هاي تهراني (و يا احتمالاً ايراني - ابهام از من است) بيشتر وقت خود را در اوغات فراغت، به بازي شطرنج مي­پردارند. اين موضوع حتي در آن زمان كه بازي شطرنج گستردگي و توسعه امروزي را نداشت به خودي خود شايان توجه بود و صد البته در حال حاضر اين ميزان گرايش ايرانيان – اين نسل فرهيخته - به اين برترين بازي فكري، بيشتر و بيشتر شده است.

نمونه ذكر شده نيز تأييدي بر عمق نفوذ شطرنج در بين خانواده­ هاي ايراني است و در حاشيه، از دوستان و خوانندگان عزيز درخواست مي­ كنم اگر كسي به تحقيق اشاره شده دسترسي دارد آن را جهت مطالعه به اينجانب نيز ارائه نمايد.

 مسلماً انجام يك پژوهش علمي با هدف تعيين :

ميزان گرايش ايرانيان به انواع رشته ­هاي ورزشي  و يا چگونگي گذران ايام فراغت ايرانيان

نتايج ارزشمندي را برای جامعه شطرنج خواهد داشت كه در صورت فراهم ­شدن مقدمات آن، قابل انجام است.

- نكته ديگر اينكه در باب رابطه شطرنج با رياضيات مطالب زيادي عنوان شده است و اكثر انديشمندان در منابع مختلف به آن اشاره كرده ­اند و نوشتار حاضر، جنبه ­اي ديگر از اين رابطه را نشان مي­ دهد كه البته دريافت نظر متخصصين رشته رياضيات درباره آن، مغتنم بوده و به تقويت آن كمك خواهد نمود.

-  در پايان ضمن تقدير از همكار خوبمان جناب آقاي محمدرضا خورشيدي كه اطلاعات خود را درخصوص موضوع اين مقاله در اختيارم قرار دادند براي جامعه شطرنج كشور، آرزوي موفقيت در كليه عرصه ­ها را دارم.

محمد ابراهيم­ زاده
دبير انجمن شطرنج وزارت علوم، تحقيقات و فناوري
ایمیل : Mohammad1153@yahoo.com